Στο πλαίσιο ενός πολυετούς ερευνητικού προγράμματος που στοχεύει στην αναβάθμιση των μεθοδολογιών προεμφυτευτικού γενετικού ελέγχου για μονογονιδιακά νοσήματα (PGT-M), οι ερευνητές του Τμήματος Γενετικής Αιματολογικών Νοσημάτων και Θαλασσαιμίας του Ινστιτούτου Νευρολογίας και Γενετικής Κύπρου ανέπτυξαν μια προηγμένη γενετική εξέταση που μπορεί να διευκολύνει σημαντικά τον σχεδιασμό μιας εγκυμοσύνης χωρίς το συγκεκριμένο κληρονομικό νόσημα. Η εξέταση αυτή μπορεί να εφαρμοστεί σε μεγάλο φάσμα μονογονιδιακών νοσημάτων που επηρεάζουν οικογένειες σε ολόκληρο τον κόσμο. Πρόκειται για μια προηγμένη εξέταση που καθιστά τον προεμφυτευτικό έλεγχο για μονογονιδιακά νοσήματα ταχύτερο, απλούστερο και πιο ευρέως προσβάσιμο.
Τα μονογονιδιακά νοσήματα είναι γενετικές παθήσεις που προκαλούνται από παθογόνες παραλλαγές σε ένα μόνο γονίδιο και περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, τη β-θαλασσαιμία, τη δρεπανοκυτταρική αναιμία, την κυστική ίνωση και τη νευροϊνωμάτωση. Ενδεικτικά, μόνο για τη β-θαλασσαιμία γεννιούνται παγκοσμίως περίπου πενήντα χιλιάδες βρέφη κάθε χρόνο.
Ο προεμφυτευτικός γενετικός έλεγχος για μονογονιδιακά νοσήματα (PGT-M) επιτρέπει σε ζευγάρια που υποβάλλονται σε εξωσωματική γονιμοποίηση (IVF) να ελέγχουν γενετικά τα έμβρυα πριν από την εμβρυομεταφορά, έτσι ώστε να μεταφέρονται στη μήτρα μόνο έμβρυα που δεν αναμένεται να νοσήσουν από τη συγκεκριμένη γενετική πάθηση. Η νέα αυτή προσέγγιση καθιστά εφικτό τον PGT-M σε περιπτώσεις που μέχρι σήμερα ήταν ιδιαίτερα δύσκολες ή ακόμη και αδύνατες, όπως σε περιπτώσεις νέων (de novo) παθογόνων παραλλαγών, σε ζευγάρια χωρίς διαθέσιμα συγγενικά δείγματα για την ιχνηλάτηση της κληρονόμησης, αλλά και σε ζευγάρια που φέρουν συνδυασμό περισσότερων από ενός μονογονιδιακών νοσημάτων. Χάρη στη χρήση αλληλούχισης μακράς ανάγνωσης (long-read sequencing), μιας τεχνολογίας αιχμής που αναπτύχθηκε σημαντικά τα τελευταία χρόνια, τα εξατομικευμένα πρωτόκολλα PGT-M μπορούν πλέον να σχεδιάζονται ταχύτερα, έχουν ευρύτερη εφαρμογή και παρέχουν αποτελέσματα με σημαντικά μειωμένο χρόνο ανταπόκρισης και εξαιρετική ακρίβεια.
Το DNA μπορεί να παρομοιαστεί με ένα τεράστιο παζλ. Οι συμβατικές προσεγγίσεις βασίζονταν συχνά στην ανάλυση μικρών τμημάτων DNA, τα οποία είναι δύσκολο να τοποθετηθούν σωστά και μοιάζουν με πολλά άλλα, συχνά απαιτώντας τη συμβολή συγγενών για να συμπληρωθεί η εικόνα. Με την αλληλούχιση μακράς ανάγνωσης (ΑΜΑ), οι επιστήμονες μπορούν πλέον να διαβάζουν πολύ μεγαλύτερα τμήματα DNA, καταγράφοντας δεκάδες χιλιάδες βάσεις σε μία μόνο ανάγνωση. Έτσι, το παζλ «συναρμολογείται» ευκολότερα και γρηγορότερα. Η τεχνολογία αυτή λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο είτε οι παθογόνες παραλλαγές έχουν κληρονομηθεί από τους γονείς είτε έχουν προκύψει de novo σε έναν από αυτούς. Η ερευνητική ομάδα εφάρμοσε αυτή την προσέγγιση σε δώδεκα οικογένειες με αυξημένο κίνδυνο β-θαλασσαιμίας, με εξαιρετικά ενθαρρυντικά αποτελέσματα: πλήρη συμφωνία με τις αναμενόμενες γενετικές ταξινομήσεις στο σύνολο των δώδεκα οικογενειών, με ανίχνευση όλων των τύπων παθογόνων παραλλαγών, από μικρές νουκλεοτιδικές αλλαγές έως μεγάλες διαγραφές. Ήδη από το 2025, η μέθοδος αυτή εφαρμόζεται με επιτυχία σε πραγματικά περιστατικά PGT-M για διάφορα μονογονιδιακά νοσήματα, καθώς και συνδυασμούς αυτών, αναδεικνύοντάς τη σε πρακτική και άμεσα εφαρμόσιμη προσέγγιση, έτοιμη να βοηθήσει τις οικογένειες σήμερα.
Για τα ζευγάρια που σχεδιάζουν την απόκτηση παιδιού και έχουν γνωστό γενετικό κίνδυνο, η νέα αυτή προσέγγιση μπορεί να μειώσει ουσιαστικά την πολυπλοκότητα της προετοιμασίας. Στο παρελθόν, η προετοιμασία της εξέτασης χρειαζόταν τρεις έως τέσσερις μήνες και προϋπέθετε τη συμμετοχή πολλών μελών της οικογένειας. Παρότι εξακολουθεί να υπάρχει σημαντικός χρόνος αναμονής για αυτήν την εξαιρετικά ευαίσθητη, εξατομικευμένη γενετική εξέταση, η εισαγωγή της τεχνολογίας ΑΜΑ αναμένεται να μειώσει σημαντικά την απαιτούμενη εργαστηριακή προετοιμασία και τον χρόνο από το αρχικό αίτημα έως την ανάλυση νέων περιστατικών. Στα περιστατικά όπου η μέθοδος εφαρμόζεται, ο απαιτούμενος χρόνος μπορεί να μειωθεί σε λιγότερο από το μισό, ενώ για τη διενέργεια της εξέτασης αρκεί πλέον ο έλεγχος μόνο των γονέων.
Ως ο μοναδικός πάροχος PGT-M στην Κύπρο και ως εξειδικευμένο κέντρο που εξυπηρετεί ασθενείς από χώρες της Μεσογείου και της Ευρώπης, προσφέρουμε αυτή την τεχνολογία όχι μόνο σε οικογένειες στην Κύπρο, αλλά και σε ζευγάρια από το εξωτερικό. Τα άτομα και τα ζευγάρια με γνωστό γενετικό κίνδυνο διαθέτουν πλέον περισσότερες επιλογές από ποτέ για τον αναπαραγωγικό τους σχεδιασμό. Ο γενετικός σας σύμβουλος ή ο γιατρός σας μπορεί να σας ενημερώσει αν η εξέταση είναι κατάλληλη για την περίπτωσή σας και πώς μπορεί να υποστηρίξει τον αναπαραγωγικό σας σχεδιασμό.
Η μελέτη πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της διδακτορικής διατριβής της Άντρης Φλωρεντίας Ρωμανού, με την επιστημονική επίβλεψη και καθοδήγηση της Δρος Θεσσαλίας Παπασάββα, Scientist και επικεφαλής της ομάδας Διαγνωστικής Έρευνας του Τμήματος, σε συνεργασία με τον Δρ Carsten W. Lederer, Διευθυντή του Τμήματος, και με τη συμβολή της Δρος Στεφανίας Μπύρου, Associate Scientist, και του κ. Γιώργου Χριστόπουλου, Senior Laboratory Officer, μελών της ίδιας ομάδας.
