Σε μια περίοδο κατά την οποία η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με σημαντικές οικονομικές, ενεργειακές, τεχνολογικές και γεωπολιτικές προκλήσεις, οι κανόνες των κρατικών ενισχύσεων αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Η πράσινη και ψηφιακή μετάβαση, το υψηλό ενεργειακό κόστος, η ανάγκη ενίσχυσης της ανταγωνιστικότητας, η τεχνολογική εξέλιξη, η κλιματική αλλαγή και η ανάγκη μεγαλύτερης ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας δημιουργούν νέες απαιτήσεις για τις οικονομίες των κρατών μελών.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, οι κρατικές ενισχύσεις δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται αποκλειστικά ως ένα σύνολο απαγορεύσεων και περιορισμών. Αποτελούν, υπό προϋποθέσεις, σημαντικό εργαλείο οικονομικής και αναπτυξιακής πολιτικής.
Γιατί υπάρχουν οι κανόνες των κρατικών ενισχύσεων
Η Ευρωπαϊκή Ένωση στηρίζεται σε μια ενιαία αγορά στην οποία οι επιχειρήσεις πρέπει να μπορούν να ανταγωνίζονται επί ίσοις όροις. Η ανεξέλεγκτη κρατική χρηματοδότηση θα μπορούσε να δημιουργήσει σημαντικές στρεβλώσεις, ευνοώντας συγκεκριμένες επιχειρήσεις ή οικονομικούς κλάδους εις βάρος άλλων.
Για τον λόγο αυτό, το ευρωπαϊκό πλαίσιο θέτει κανόνες και προϋποθέσεις για την κρατική παρέμβαση.
Ο σκοπός όμως των κανόνων δεν είναι απλώς να περιορίζουν τα κράτη μέλη. Είναι να διασφαλίζουν ότι, όταν χρησιμοποιούνται δημόσιοι πόροι, αυτοί κατευθύνονται με τρόπο συμβατό με την ενιαία αγορά και μπορούν να υπηρετούν σαφείς στόχους κοινού συμφέροντος.
Η ουσία επομένως βρίσκεται στην ισορροπία μεταξύ ανταγωνισμού και ανάπτυξης.
Οι κρατικές ενισχύσεις ως αναπτυξιακό εργαλείο
Ένα σύγχρονο κράτος πρέπει να γνωρίζει όχι μόνο ποιες ενισχύσεις δεν επιτρέπονται, αλλά κυρίως ποιες δυνατότητες παρέχει το ευρωπαϊκό πλαίσιο και πώς αυτές μπορούν να αξιοποιηθούν.
Οι δυνατότητες είναι σημαντικές.
Μέσα από τον Γενικό Απαλλακτικό Κανονισμό (ΓΑΚ/GBER), τις κατευθυντήριες γραμμές, τα ειδικά ευρωπαϊκά πλαίσια και, όπου ενδείκνυται, τον κανονισμό de minimis, μπορούν να σχεδιαστούν παρεμβάσεις για έρευνα, ανάπτυξη και καινοτομία, ενεργειακή απόδοση, ανανεώσιμες πηγές και αποθήκευση ενέργειας, περιβαλλοντική προστασία, ψηφιακή μετάβαση, κατάρτιση εργαζομένων, χρηματοδότηση ΜΜΕ, περιφερειακή ανάπτυξη, υποδομές και άλλους στρατηγικούς τομείς.
Αυτό αλλάζει ουσιαστικά τη φιλοσοφία με την οποία πρέπει να προσεγγίζουμε τις κρατικές ενισχύσεις.
Το ερώτημα δεν πρέπει να είναι μόνο «επιτρέπεται να χρηματοδοτήσουμε αυτή τη δραστηριότητα;», αλλά και «ποιο είναι το καταλληλότερο εργαλείο κρατικής ενίσχυσης ώστε να επιτύχουμε τον αναπτυξιακό μας στόχο;»
Τι σημαίνουν οι κρατικές ενισχύσεις για τις επιχειρήσεις και τους επαγγελματίες
Για τον επιχειρηματικό κόσμο, η σωστή αξιοποίηση των κανόνων μπορεί να μεταφραστεί σε πραγματικές επενδυτικές ευκαιρίες.
Μια μικρομεσαία επιχείρηση μπορεί να αποκτήσει πρόσβαση σε χρηματοδότηση. Μια επιχείρηση μπορεί να επενδύσει στην ενεργειακή της αναβάθμιση, μειώνοντας μακροπρόθεσμα το λειτουργικό της κόστος. Μια νεοφυής ή καινοτόμος επιχείρηση μπορεί να υποστηριχθεί στην ανάπτυξη νέων προϊόντων και τεχνολογιών. Εργαζόμενοι μπορούν να αποκτήσουν νέες δεξιότητες μέσα από προγράμματα κατάρτισης. Ερευνητικοί φορείς και επιχειρήσεις μπορούν να συνεργαστούν για τη μεταφορά γνώσης και τεχνολογίας στην πραγματική οικονομία.
Οι κρατικές ενισχύσεις μπορούν συνεπώς να λειτουργήσουν ως καταλύτης ιδιωτικών επενδύσεων και όχι απλώς ως επιδότηση.
Η επιτυχία μιας κρατικής παρέμβασης δεν πρέπει να μετράται μόνο από το ύψος της δημόσιας δαπάνης ή τον αριθμό των δικαιούχων. Πρέπει να αξιολογείται και από το κατά πόσο κινητοποίησε πρόσθετες επενδύσεις, δημιούργησε θέσεις εργασίας, αύξησε την παραγωγικότητα, ενίσχυσε την καινοτομία και βελτίωσε την ανταγωνιστικότητα.
Και τελικά, τι σημαίνουν για τον πολίτη;
Η κρατική ενίσχυση μπορεί να φαίνεται ως ένας τεχνικός όρος της ευρωπαϊκής νομοθεσίας. Στην πραγματικότητα όμως, τα αποτελέσματά της μπορούν να φτάσουν άμεσα ή έμμεσα στην καθημερινότητα του πολίτη.
Όταν στηρίζεται η ενεργειακή μετάβαση, το όφελος μπορεί να αποτυπωθεί σε μια πιο ανθεκτική και αποδοτική οικονομία.
Όταν ενισχύεται η έρευνα και η καινοτομία, δημιουργούνται νέες υπηρεσίες, νέες επιχειρήσεις και ποιοτικότερες θέσεις εργασίας.
Όταν υποστηρίζονται επενδύσεις των ΜΜΕ, ενισχύεται η επιχειρηματικότητα και η απασχόληση.
Όταν αντιμετωπίζονται αποτελεσματικά οι συνέπειες φυσικών καταστροφών ή σοβαρών οικονομικών διαταραχών, προστατεύονται παραγωγικές δραστηριότητες, εισοδήματα και τοπικές κοινωνίες.
Άρα, πίσω από τους κανόνες των κρατικών ενισχύσεων βρίσκεται τελικά ο πολίτης, η επιχείρηση και η πραγματική οικονομία.
Η ευθύνη των αρμόδιων αρχών
Για να αξιοποιηθούν όμως αυτές οι δυνατότητες απαιτείται διαφορετική προσέγγιση από τις δημόσιες αρχές.
Ο σχεδιασμός ενός μέτρου δεν πρέπει να ολοκληρώνεται και στη συνέχεια να εξετάζεται κατά πόσο είναι συμβατό με τους κανόνες των κρατικών ενισχύσεων. Η διάσταση των κρατικών ενισχύσεων πρέπει να εντάσσεται από την αρχή στον σχεδιασμό της δημόσιας πολιτικής.
Πριν από την εξαγγελία ενός μέτρου, οι αρμόδιες αρχές πρέπει να εξετάζουν:
• ποια είναι η ανάγκη ή η αδυναμία της αγοράς που επιδιώκουν να αντιμετωπίσουν,
• ποιος είναι ο πραγματικός αναπτυξιακός στόχος,
• ποιοι πρέπει να είναι οι δικαιούχοι,
• ποιο ευρωπαϊκό πλαίσιο προσφέρει τη μεγαλύτερη δυνατότητα παρέμβασης,
• ποια μορφή ενίσχυσης είναι αποτελεσματικότερη,
• ποια ένταση ενίσχυσης επιτρέπεται,
• πώς μπορεί να κινητοποιηθεί και ιδιωτική χρηματοδότηση,
• και ποιο θα είναι το μετρήσιμο οικονομικό και κοινωνικό αποτέλεσμα.
Με αυτόν τον τρόπο η συμμόρφωση με τους κανόνες δεν αποτελεί το τελευταίο στάδιο μιας διαδικασίας, αλλά αναπόσπαστο μέρος του στρατηγικού σχεδιασμού.
Από τη λογική του de minimis στη στρατηγική αξιοποίηση του ευρωπαϊκού πλαισίου
Ιδιαίτερη σημασία έχει να αποφεύγεται η αυτόματη προσφυγή στο de minimis ως η ευκολότερη λύση.
Ο κανονισμός de minimis αποτελεί χρήσιμο εργαλείο, αλλά δεν μπορεί να υποκαθιστά τη συστηματική αξιοποίηση των ευρύτερων δυνατοτήτων που προσφέρουν ο ΓΑΚ και τα άλλα ευρωπαϊκά πλαίσια.
Σε αρκετές περιπτώσεις, ένας καλύτερα σχεδιασμένος μηχανισμός μπορεί να επιτρέψει μεγαλύτερες και περισσότερο στοχευμένες παρεμβάσεις, διατηρώντας ταυτόχρονα πλήρη συμβατότητα με το ευρωπαϊκό δίκαιο.
Χρειάζεται επομένως γνώση, προγραμματισμός και έγκαιρη συνεργασία μεταξύ των αρμόδιων υπουργείων, των χορηγουσών αρχών και της αρμόδιας αρχής κρατικών ενισχύσεων.
Η σημασία για μια μικρή οικονομία όπως η Κύπρος
Για μια μικρή και ανοικτή οικονομία όπως η κυπριακή, η ανάγκη στρατηγικής αξιοποίησης των κανόνων είναι ακόμη μεγαλύτερη.
Η Κύπρος αντιμετωπίζει ιδιαίτερες προκλήσεις λόγω του νησιωτικού της χαρακτήρα, της ενεργειακής απομόνωσης, του μεγέθους της αγοράς και της εξάρτησης σημαντικών τομέων από εξωγενείς παράγοντες.
Παράλληλα όμως διαθέτει σημαντικές δυνατότητες σε τομείς όπως η ενέργεια, η έρευνα και καινοτομία, οι ψηφιακές τεχνολογίες, η τεχνητή νοημοσύνη, η κυβερνοασφάλεια, η ναυτιλία, ο τουρισμός, η γεωργία και η πράσινη οικονομία.
Η πρόκληση είναι να μετατρέψουμε το ευρωπαϊκό πλαίσιο κρατικών ενισχύσεων σε πρακτικό εργαλείο υλοποίησης εθνικών προτεραιοτήτων.
Αυτό προϋποθέτει ενημερωμένες δημόσιες αρχές, εξειδικευμένη τεχνογνωσία, έγκαιρο προγραμματισμό, συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και ουσιαστικό διάλογο με τον επιχειρηματικό και επαγγελματικό κόσμο.
Από τη συμμόρφωση στη στρατηγική
Η Ευρώπη αλλάζει και μαζί της αλλάζει και ο ρόλος των κρατικών ενισχύσεων.
Το ζητούμενο σήμερα δεν είναι απλώς να γνωρίζουμε τους κανόνες. Είναι να γνωρίζουμε πώς να τους αξιοποιούμε.
Οι κρατικές ενισχύσεις, όταν σχεδιάζονται με γνώση, διαφάνεια και στρατηγική στόχευση, μπορούν να συνδέσουν τη δημόσια πολιτική με την ιδιωτική πρωτοβουλία, την ευρωπαϊκή στρατηγική με τις ανάγκες της εθνικής οικονομίας και την ανάπτυξη με το πραγματικό όφελος για τον πολίτη.
Για αυτό απαιτείται μια νέα αντίληψη: λιγότερο αποσπασματική αντιμετώπιση, περισσότερος σχεδιασμός· λιγότερη λογική απλής επιδότησης, περισσότερη επενδυτική στόχευση· λιγότερη αντίληψη των κρατικών ενισχύσεων ως περιορισμού και περισσότερη αξιοποίησή τους ως εργαλείου ανάπτυξης.
Η πραγματική επιτυχία δεν βρίσκεται στο πόσα χρήματα μπορεί να διαθέσει ένα κράτος, αλλά στο πόσο έξυπνα, έγκαιρα και αποτελεσματικά μπορεί να τα αξιοποιήσει.
Και σε αυτή την προσπάθεια, η γνώση και η ορθή εφαρμογή των κανόνων των κρατικών ενισχύσεων μπορούν να αποτελέσουν σημαντικό συγκριτικό πλεονέκτημα για την οικονομία, τις επιχειρήσεις και, τελικά, για την κοινωνία στο σύνολό της.
Στέλλα Μιχαηλίδου
Έφορος Ελέγχου Κρατικών Ενισχύσεων
