Σημαντικό μέρος του υφιστάμενου κτιριακού μας αποθέματος παραμένει ανεκμετάλλευτο, την ώρα που το στεγαστικό πρόβλημα πιέζει νοικοκυριά και νέους εργαζόμενους, τα ενοίκια κινούνται σε ιστορικά υψηλά επίπεδα και η συζήτηση για βιώσιμη ανάπτυξη παραμένει περισσότερο θεωρητική. Το ερώτημα που τίθεται ολοένα και πιο επιτακτικά είναι γιατί αυτά τα κτίρια δεν επανεντάσσονται στην αγορά και τι είναι αυτό που τελικά αποτρέπει τους ιδιοκτήτες από το να τα ανακαινίσουν αντί να τα κατεδαφίσουν.
Στο θέμα της επανάχρησης κτιρίων αναφέρθηκαν στην εκπομπή «Μεσημέρι και Κάτι» του ΣΙΓΜΑ η αρχιτέκτονας και ερευνήτρια Δρ Έλενα Λυμπουρή - Κοζάκου και ο Πρόεδρος του Συνδέσμου Επιστημόνων Εκτιμητών Ακινήτων, Πόλυς Κουρουσίδης, σκιαγραφώντας την εικόνα στην Ευρώπη αλλά και τα εμπόδια στην κυπριακή αγορά.
Πίεση από την ΕΕ και οι κυπριακές επιδόσεις
Όπως εξήγησε η κα Λυμπουρή, ο κατασκευαστικός τομέας συγκαταλέγεται στους πιο ενεργοβόρους, καθώς του αποδίδεται πέραν του ενός τρίτου των εκπομπών που σχετίζονται με την ενέργεια. «Η ΕΕ, έχοντας αρχίσει με αυτή την επισήμανση και, επίσης, έχοντας εις γνώσιν της το προσδόκιμο των υλικών, έχει εκτιμήσει ότι 85%-90% των κτιρίων που σήμερα υφίστανται, θα συνεχίσουν να είναι εν ζωή μέχρι το 2050», σημείωσε.
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και το ευρωπαϊκό πρόγραμμα Renovate, που εξαγγέλθηκε το 2020 και θέτει ως στόχο την ανακαίνιση και επανάχρηση έως και 35 εκατομμυρίων κτιρίων σε όλη την Ευρώπη, με σημαντικά περιβαλλοντικά οφέλη αλλά και τη δημιουργία δεκάδων χιλιάδων πράσινων θέσεων εργασίας.
Στην Κύπρο, ωστόσο, η εικόνα παραμένει προβληματική. Για την περίοδο 2026–2031 έχει τεθεί στόχος επανάχρησης 3.365 κτιρίων, όμως τα μέχρι σήμερα στοιχεία δεν αφήνουν περιθώρια εφησυχασμού. Το σχέδιο «Ανακαινίζω - Ενοικιάζω», το οποίο ολοκλήρωσε τον πρώτο κύκλο εφαρμογής του και τώρα τρέχει ο δεύτερος χρόνος του, προσέλκυσε περιορισμένο ενδιαφέρον, με μόλις 63 αιτήσεις και 38 εγκρίσεις, σύμφωνα με την κα Λυμπουρή.
«Είμαστε πολύ πίσω»
Η Δρ Λυμπουρή χαρακτήρισε την υφιστάμενη κατάσταση ως ενδεικτική της απόστασης που χωρίζει τους στόχους από την πραγματικότητα. «Είμαστε πολύ πίσω», σημείωσε, επισημαίνοντας ότι, πριν τεθούν αριθμητικοί στόχοι, απαιτείται ουσιαστική αξιολόγηση του κτιριακού αποθέματος της χώρας και στρατηγική για το πώς μπορεί αυτό να αξιοποιηθεί.
Παράλληλα, ανέδειξε την ανάγκη να εξεταστούν και άλλες μορφές στέγασης πέραν των φοιτητικών εστιών, οι οποίες πράγματι λειτούργησαν θετικά σε κάποιες περιπτώσεις. Ανάμεσα σε αυτές, κατοικίες για άτομα τρίτης ηλικίας, ένας τομέας που παραμένει σχεδόν ανύπαρκτος στην Κύπρο, παρά τη γήρανση του πληθυσμού και την αύξηση του προσδόκιμου ζωής.
Όταν η επανάχρηση συναντά τη γραφειοκρατία
Ο Πόλυς Κουρουσίδης, από την πλευρά του, τόνισε ότι τα πλεονεκτήματα της επανάχρησης είναι πολλαπλά: περιβαλλοντικά, πολεοδομικά και οικονομικά. Το περιβαλλοντικό αποτύπωμα ενός νέου κτιρίου είναι σαφώς μεγαλύτερο από εκείνο ενός υφιστάμενου που ανακαινίζεται, ενώ η διατήρηση και αξιοποίησή του συμβάλλει και στην αναζωογόνηση των αστικών κέντρων. «Το πιο πράσινο κτίριο είναι το υφιστάμενο κτίριο», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Παρά ταύτα, στην Κύπρο, όπως σημείωσε, η πολιτεία αντί να ενθαρρύνει την επανάχρηση, στην πράξη τη δυσκολεύει. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι περιορισμοί που τίθενται όταν αλλάζει η χρήση ενός ακινήτου, όπως οι απαιτήσεις για χώρους στάθμευσης σε περιπτώσεις μετατροπής γραφείων σε κατοικίες, χωρίς δυνατότητα εξαγοράς.
Χωρίς ουσιαστικά κίνητρα
Ο Πρόεδρος του Συνδέσμου Επιστημόνων Εκτιμητών Ακινήτων διερωτήθηκε κατά πόσο είναι ρεαλιστικός ο στόχος των 3.000 και πλέον ανακαινίσεων, όταν απουσιάζουν ουσιαστικά κίνητρα για τους ιδιοκτήτες. Όπως εξήγησε, σε πολλές περιπτώσεις το οικονομικό όφελος ευνοεί την κατεδάφιση και την ανέγερση νέας ανάπτυξης, ιδιαίτερα σε οικόπεδα με υψηλό συντελεστή δόμησης.
Μεταξύ των εισηγήσεων που τέθηκαν ήταν η παροχή φορολογικών κινήτρων για το κόστος ανακαίνισης, αλλά και πολεοδομικών διευκολύνσεων, όπως αύξηση συντελεστή όταν η επανάχρηση οδηγεί σε οικιστική αξιοποίηση. Παράλληλα, έγινε αναφορά στην πρακτική της αξιοποίησης του ανεξάντλητου συντελεστή, που εφαρμόζεται ήδη στα διατηρητέα, αλλά θα μπορούσε να επεκταθεί και σε άλλα κτίρια.
Προσφορά κατοικιών και πίεση στα ενοίκια
Η επανάχρηση κτιρίων δεν αφορά μόνο τη στέγαση και το περιβάλλον, αλλά και τη διατήρηση της αρχιτεκτονικής και πολιτιστικής ταυτότητας. Η κα Λυμπουρή επεσήμανε ότι κτίρια της περιόδου του Μοντερνισμού κατεδαφίζονται, καθώς θεωρούνται οικονομικά ασύμφορα, με αποτέλεσμα να χάνεται ένα σημαντικό κομμάτι της σύγχρονης ιστορίας του τόπου.
Την ίδια στιγμή, η επανένταξη κενών κτιρίων στην αγορά θα μπορούσε να αυξήσει την προσφορά κατοικιών και να λειτουργήσει εξισορροπητικά στις τιμές ενοικίασης, όπως δείχνουν παραδείγματα από το εξωτερικό. Ωστόσο, χωρίς αλλαγές στον σχεδιασμό και τα κίνητρα, η θεωρία δύσκολα μεταφράζεται σε πράξη.
Όπως σημείωσε ο κ. Κουρουσίδης, οι νεότερες γενιές δείχνουν αυξημένο ενδιαφέρον για διαμονή κοντά στα κέντρα των πόλεων. Το κατά πόσο η Κύπρος θα αξιοποιήσει το υφιστάμενο κτιριακό της απόθεμα για να απαντήσει σε αυτή την ανάγκη, παραμένει ένα ανοιχτό ερώτημα.
